آثار و کارکردهای صبر و شکیبایی در زندگی

samamosصبر و شکیبایی که به معنای حبس و نگهداری، سر هر چیز و سنگ سخت و استوار (ترتیب العین ج ۲ ص ۹۶۶ و معجم مقاییس اللغه ج ۳ ص ۳۲۹) آمده است در کاربردهای قرآنی به معنای امساک و خودنگهداری در تنگناها و خویشتن داری به مقتضای حکم عقل و شریعت یا خودداری از چیزی که عقل و شریعت حکم به خویشتن داری در آن موارد می کند، می باشد. از این رو همواره در بینش و نگرش قرآنی و اسلامی از صبر و شکیبایی به عنوان فضلیتی برتر یاد شده است و آیات و روایات بسیاری در ارزش و فضلیت آن وارد شده و مردمان را به برخورداری و ایجاد و تحقق آن در نفس دعوت و تشویق کرده اند.

آن چنان در فضلیت و ارزش آن در حوزه اخلاق فردی و هنجارهای اجتماعی و تربیتی سخن به میان آمده است که گاه برخی به ویژه آن قدرت و حاکمیت از آن برای دست یابی به اهداف سوء استفاده کرده و معنای خاصی را در اذهان مردم تقویت و جا انداخته اند تا بتوانند رفتارهای ستمگرانه و ضد هنجاری و مردمی خویش را توجیه و به اعمال خود مشروعیت دینی و سیاسی بخشند. از این روست که از مباحث پردامنه و پرمساله ای است که در حوزه های مختلف اعتقادی و اجتماعی و بیش تر سیاسی مطرح می باشد.

بی گمان هر آن چیزی که در نزد مردم و اصول اخلاقی دینی و عرفی مردم از جایگاه خاص و ویژه و نیز برتری برخوردار می باشد به همان آن اندازه مورد سوء استفاده اهل باطل و زور و تزویر قرار می گیرد. این گونه است که همواره معنویت و دینداری مهم ترین ابزار سوء استفاده های صاحبان زر و زور و تزویر قرار گرفته و می گیرد و حتی در هزاره سوم میلادی به سبب گرایش مردم به سوی معنویت صاحبان زر و زور و تزویر کوشیده اند تا با بهره گیری از این گرایش کالای تزویر خویش را بفروشند و مردمان را به اشکال جدید استعمار و استثمار کنند و به بند کشند.

برای شناخت صبر مفید و سازنده و صبر تحریف شده بازخوانی آیات قرآنی به عنوان منبع اصلی فضلیت بخشی به آن در حوزه های مختلف ضروری و بایسته است. از این رو در این نوشتار با اشاره به کارکردهای صبر و آثار آن در زندگی دنیوی و اخروی تلاش می شود تا مفهوم درست و قرآنی آن به دست داده شود. با هم این نوشتار را از نظر می گذرانیم.

آثار و کارکردهای صبر در زندگی

صبر و شکیبایی در کاربردهای قرآن به خویشتن داری فرد در مقابل امور زندگی است به گونه ای که در برابر مشکلات و تنگناهای زندگی جزع و فزع نکرده بلکه با تحمل و مهار نفس واکنش های عقلانی و متاثر از آن و یا شریعت را از خود بروز و ظهور دهد. بنابراین می توان گفت که صبر به معنای مقاومت در برابر احساسات و عواطف و طغیان آن در برابر کنش های درونی و بیرونی است. به این معنا که شخص هنگامی که در برابر کنش های درونی و بیرونی و فعل و انفعالات خاصی قرار می گیرد افزون بر عقل وی احساسات و عواطف وی متاثر شده و در برابر کنش های درونی و بیرونی شدید و خاصی، واکنش هایی هیجانی از خود بروز می دهد. اگر شخص در این حالات رفتار و واکنش های خویش را متاثر از عواطف و احساسات برانگیخته شده و هیجانی انجام دهد بی گمان ممکن است دچار رفتارهای سوء و حتی نابهنجار شود و بیرون ازدایره عقل، اخلاق و قانون و شریعت عمل کند. در حقیقت احساسات و عواطف هیجانی و برانگیخته شده است که رفتارهای وی را مدیریت می کند.

قرآن برای این که رفتارهای انسانی هرگز بیرون از دایره عقل و حکمت و مصحلت نباشد و در دایره احساسات وعواطف مدیریت و مهارشده انجام پذیرد به صبرو شکیبایی به عنوان یک فضلیت اخلاقی و توان ویژه در شخص می نگرد و با بهره گیری از سازو کارها و عواملی که از آن به عوامل ایجادی صبر یاد می شود شخص را در مسیر کمالی قرار می دهد.

در حقیقت صبرورزی و شکیبایی در آموزه های قرآنی به معنا و مفهوم مدیریت و کنترل احساسات و عواطف هیجانی و برانگیخته شده و هدایت آن به سمت و سوی درست و کمالی است. انسان هر گاه در برابر مشکلات و عوامل تحریکی خاصی قرار گیرد تحت تاثیر عواطف و احساسات برانگیخته شده رفتارها و واکنش های تند و شدیدی بروز می دهد که در بسیار بلکه دراغلب موارد شخص را گرفتار بحران ها و پیامدهای شدیدتر می کند و به اصطلاح از چاله به چاه می اندازد. در این زمان است که صبر و شکیبایی تربیت شده به شخص کمک می کند تا مدیریت و مهار احساسات وعواطف را در اختیار گیرد و بر اساس اصول عقلانی و اخلاقی و قانونی و شرعی عمل نماید و از بسیاری از بازتاب ها و پیامدهای عمل بر پایه عواطف و احساسات تشدید شده در امان بماند.

قرآن برای دست یابی به این حالت روش ها و سازوکارهایی را بیان می کند که در حقیقت شیوه های تربیت نفس برای مدیریت عواطف و احساسات برانگیخته شده است. از این عوامل در آیات به عنوان عوامل تربیتی یاد می شود که مهم ترین آن ها را می توان در حوزه های بینشی و اعتقادی جست و جو کرد. به این معنا که قرآن و آموزه های وحیانی آن به شخص این فرصت و آموزش را می دهد که در بینش و نگرش خویش تصرف کرده و به او بیاموزد که مدیریت هستی به دست خداوند حکیم و دانا و قادر و توانایی است که هیچ امری بیرون از حکومت و مالکیت او انجام نمی شود و اگر امری از سوی برخی ضد مسیر تکاملی او انجام و تحقق می یابد از باب آزمون و یا تقویت و یا فعلیت توانایی های سرشته در وی است و این که هر کسی رفتاری از روی ستم گری و بی عدالتی انجام دهد در قیامت و معاد می بایست پاسخ گوی آن باشد. ایجاد چنین تفکر و نگرشی در آدمی عاملی مهم در ایجاد صبر و شکبیایی در انسان است.

از آن جایی که این نوشتار به مساله عوامل ایجادی صبر توجهی ندارد و هدف از آن بیان کارکردهای صبر و شکیبایی در زندگی است بحث از علل و عوامل ایجادی صبر را به وقتی دیگر حوالت می دهیم.

اما آثار صبر وشکیبایی و کارکردهای آن بنا بر آن چه بیان شد می تواند بسیار متعدد و متنوع باشد؛ زیرا بسیاری از مشکلات آدمی از رفتارهایی است که برخاسته از عواطف و احساسات تشدید شده و غیر کنترل شده می باشد. این گونه است که شخص در پی حادثه ای و یا کنش های سخت و تند که احساسات و عواطف وی را بر می انگیزد عمل می کند و واکنش های شدیدتر و تندتری از خود بروز می دهد که نتیجه آن خروج و بیرون رفتن از حکم عقل و خرد و یا شریعت و قانون و اخلاق است. در پی واکنش ها و ظهور و بروز بازتاب های واکنش های و آثار سوء آن است که شخص دچار پشیمانی و اندوه می شود و بر سر خویش می زند که چرا واکنش سریع و بیرون از دایره اخلاق و عقل و قانون و شریعت داشته است و دلی را شکسته و یا شخصی را کشته و یا آسیب های جدی به خود و یا دیگری وارد ساخته است و ای کاش مهار نفس خویش را به دست می گرفت و این گونه بر اساس عواطف و احساسات عمل نمی کرد تا الان از آسیب های واکنش های نابخردانه خود در امان می ماند.

از این رو می توان گفت که صبر و شکیبایی نخستین و اصلی ترین کارکرد و اثری که در زندگی انسان دارد مدیریت و مهار نفس و خویشتن داری در برابر ناملایمات زندگی و رفتار و واکنش های بر اساس عقل و خرد و قانون و شریعت و اخلاق است.

قرآن در آیه ۱۱۲ و ۱۱۵ سوره هود صبر و شکیبایی را عاملی مهم برای اجتناب و دوری از طغیان گری می شمارد. به کارگیری واژه طغیان نشان می دهد که عمل و واکنشی که بیرون از دایره فضلیت اخلاقی و هنجاری صبر انجام می شود عمل و واکنشی بیرون از دایره قانون و شریعت است؛ زیرا طغیان به معنای بیرون رفتن از دایره قانون است. بنابراین صبر و شکیبایی است که شخص را از عمل های بیرون از محدوده های قانونی و شرعی باز می دارد و نمی گذارد در هنگام برخاستن عواطف و احساسات تحریک شده عملی بیرون از دایره قانون انجام دهد و نسبت به قانون طغیان ورزد و رفتاری بیرون از دایره آن انجام دهد.

از آن جایی که عوامل تحریک عواطف و احساسات می تواند به دو دسته عوامل تحریک خشم و یا شادی باشد می توان گفت که صبر و شکبیایی دو گونه کارکرد متفاوت دارد. به این معنا که شخص را از عمل ها و واکنش های احساسی بر خاسته از خشم و شادی حفظ می کند و نمی گذارد تا طغیان کرده و علمی ضد قانونی و هنجاری و اخلاقی از خود بروز دهد. اعمال و رفتارهایی که یا متاثر از خشم زیاد و یا شادی غیر کنترل شده است.

بسیار دیده شده است که شخص تحت تاثیر کنش هایی رفتارها و واکنش هایی را بروز می دهد که مردمان از آن به نابخردی یاد می کنند. این واکنش های می تواند واکنش های مرتبط با خشم و یا شادی مفرط باشد. از این رو در شادی ها و خشم های افراطی از دایره قانون و هنجارها بیرون می رود.

قرآن موارد چندی را نشان می دهد که رفتار شخص در حوزه افراط در شادی بوده است و شخص به سبب نداشتن فضلیت صبر و شکیبایی نتوانسته است شادی های خویش را مدیریت و کنترل کرده و از دایره قانون و شریعت گام فراتر نهاده و رفتارها و واکنش های نابهنجار و ضد اخلاقی و قانونی را مرتکب شده است. از آن جمله است که خداوند به مساله سرمستی ها اشاره می کند و می گوید افراد و اشخاصی هستند که در هنگام بهره مندی از نعمت های الهی دچار سرمستی و شادی افراطی می شوند و به گناه می افتند. این رفتار و واکنش های سرمستی از فرح و شادی افراطی آنان را از قانون و شریعت بیرون برده و از خداوند دور می سازد.از این روست که از آنان می خواهد تا با بهره گیری از صبر و شکیبایی خود را در مسیر تکاملی قرار دهند و نگذارند تا احساسات و عواطف بر آنان غلبه کرده و چیره شود و آنان را به بیراهه و گناه سوق دهد. (هود آیات ۱۰ و ۱۱)

در همین آیات مصونیت یابی شخص از تفاخر و فخر فروشی به دیگران را در بهره گیری شخص از صبر و شکیبایی بر می شمارد و از وی می خواهد که با بهره گیری از آن خود را از رفتارهای برخاسته از شادی و عواطف افراطی حفظ کند و نگذارد تا شادی های افراطی واکنش ها و کنش های او را مدیریت کند و او را به سوی تفاخر و فخر فروشی بکشاند.

به هر حال صبر می تواند در هر دو حوزه مفید و موثر باشد و نگذارد تا شخص در رفتارهای تند و احساسی غیر مهار شده از خود بروز دهد و طغیان نموده و بیرون از چارچوب های قانونی و هنجاری رفتار نماید.

خداوند در آیات ۶۳ و ۷۵ سوره فرقان صبر را عامل مهمی در تصحیح رفتارها و انجام رفتارهای نیک و پسندیده و هنجاری بر می شمارد به ویژه اگر کنش هایی از سوی برخی از افراد نادان و جاهل انجام شود و احساسات و عواطف شخص را بر انگیزد. شخص صابر در برابر این رفتار با بهره گیری صبر می تواند رفتارهای هنجاری انجام دهد و مهار نفس خویش را کنترل و مدیریت نماید و نگذارد رفتاری غیر هنجاری انجام دهد بلکه حتی او را بر می انگیزاند تا رفتاری هنجاری و پسندیده و درون چارچوب های قانونی و شرعی انجام دهد.

در داستان موسی (ع) و قبطی این مساله به خوبی روشن شده است. در آن جا جوانی اسرائیلی با جوان قبطی درگیر می شود و حضرت موسی (ع) به دفاع از جوان اسرائیلی بر می خیزد و بدون بهره گیری از صبر خود را درگیر کرده و رفتاری بیرون از دایره قانون انجام می دهد و موجبات مرگ قبطی را فراهم می آورد. در آن جا خود را از جاهلین می شمارد؛زیرا تحت تاثیر تحریک عواطف عمل کرده است و از عقل و حلم و صبر سوده نجسته است و موجب شده تا از شهر بگریزد و آواره بیابان و وطن شود.

قرآن در آیه ۶۳ سوره فرقان به مومنان پیشنهاد می دهد که از صبر بهره گیرند تا در صورتی که افراد جاهل ونابخرد رفتارهای زشت و زننده ای نسبت به آنان انجام دادند آنان با خویشتن داری بتوانند خود را از احساسات و عواطف برانگیخته شده حفظ کرده بلکه رفتاری پسندیده تر انجام دهند و در واکنش به کنش های زشت به آنان سلام و دورود فرستند.

در حقیقت صبر و شکیبایی موجب می شود تا انسان نه تنها خویشتن دار شود و واکنش های احساسی و عاطفی تند و بیرون از دایره انجام ندهند بلکه رفتارهای پسندیده ای داشته باشند که از نمونه های آن می توان به عفو و گذشت اشاره کرد.

خداوند در آیه ۱۲۶ سوره نحل می فرماید که شخص اگر مورد رفتاری زشت و تند قرار گرفت می تواند با حفظ اصول و مبانی عقلانی و به حکم عقل رفتاری مشابه انجام دهد و مقابله به مثل کند ولی اگر به جای مقابله به مثل صبر پیشه کند و از شخص در گذرد نه تنها پاداش اخروی دریافت می کند بلکه زمینه های بازگشت وی را به سوی خود فراهم می آورد. از این روست که از عفو و گذشت به خیر یاد می شود که سودهای بیش تر و مضاعف را بیان می دارد. به این معنا که واژه خیر بیانگر آن است که هم بهره دنیوی خواهد برد و هم از بهره های اخروی بهره مند خواهد شد. بهره دنیوی عمل ایجاد زمینه های تصحیح رفتاری دیگری با احسان و نیکی و عفو و گذشت از عمل نابهنجارو زشت شخص است.

از دیگر آثار و کارکردهایی که قرآن برای صبر و شکیبایی بر می شمارد مصونیت یابی از یاس و نومیدی است. افرادی که صبر و شکیبایی را در خود تقویت و یا ایجاد کرده اند و نفس خویش را به گونه ای تربیت نموده اند که مهار آن در دست عقل و خرد باشد هنگامی که دچار نابسامانی مالی می شوند و یا نعمت هایی را خداوند به آنان داده از دست می دهند دچار یاس و نومیدی نمی شوند و با توجه به این خداوند را مدیر هستی و جهان و مالک و قادر به هر کاری می دانند در برابر مشکلات و از دست دادن نعمت ها شکیبایی می ورزند و دچار یاس و نومیدی نمی شوند.(هود آیات ۹ و ۱۱)

قرآن در آیه ۶۱ سوره بقره صبر و شکیبایی را عاملی مهم در تامین خیر و مصلحت بشر می شمارد و می فرماید که انسان اگر بر نعمت های خداوند که به وی داده است صبر کند و شاکر و سپاس گزار آن باشد نه تنها از آن نعمت به خوبی می تواند بهره گیرد بلکه زمینه های افزایش و رشد و بالندگی آن را نیز فراهم می آورد. آیات بسیاری بر این که سپاسگزار و شکر نعمت بر افزایش آن تاثیر دارد وارد شده است که خود بیانگر اثر صبر و سپاس در افزایش نعمت های الهی دارد.

از جمله این که انسان برای دست یابی به رحمت خاص خدا می بایست این گونه عمل کند و از نعمت به درستی بهره گیرد تا از نام خاص خداوند رحیم سود برد. رحیم نامی است که بیانگر بخشندگی و مهرورزی خاص خداوند به گروه خاصی از بندگان است. کسانی که صابر و شکیبا باشند از این مقام سود می برند و تحت کفالت اسم رحیم قرار می گیرند .(نحل ایه ۱۱۰ و نیز حجرات آیه ۵ و بقره آیات ۱۵۵ و ۱۵۷ و انبیاء آیات ۸۵ و ۸۶)

قرآن بیش از ۶۰ کارکرد و اثر برای صبر و شکیبایی یاد کرده است که می توان به پیروزی (اعراف آیه ۱۳۷ و بقره آیه ۲۴۹ و ۲۵۱) اجتناب از قتل ناحق (فرقان آیه ۶۸ و ۷۵) استحکام پیوندهای اجتماعی (آل عمران آیه ۲۰۰) اطاعت از خدا و پیامبر (ص) (انفال آیه ۴۶) رسیدن به مقام استقامت (هود آیه ۱۱۲ و ۱۱۵) آسانی و آسان شدن سختی ها(بقره آیه ۴۵ و ۱۵۳) اجتناب از اتکا به ستمگران (هود آیات ۱۱۳ و ۱۱۵) دوری و اجتناب از اسراف (فرقان آیات ۶۷ و ۷۵) و دوری از باطل و امور بیهوده (همان ) دوری از بخل (همان ) امکان انفاق و بخشندگی (همان و نیز رعد آیه ۲۲ ) ایمنی از توطئه های دشمنان و نیرنگ های آنان با انگیختن احساسات و عواطف (آل عمران آیه ۱۲۰ و ۱۸۶) پاکدامنی ( نساء آیه ۲۵ ) ثبات قدم در راه حق و اعمال نیک (بقره آیه ۲۵۰) و درک صحیح از مسایل و این که زخارف دنیا و پاداش های آن تا چه اندازه ناچیز است(قصص ایات ۷۹ و ۸۰) حفظ اتحاد و انسجام اجتماعی (انفال آیه ۴۶) و حفظ مرزها (آل عمران آیه ۲۰۰) و رسیدن به مقام های بلندی چون مقام ابرار (بقره آیه ۱۷۷ و انسان آیه ۵ و ۱۲) و مقام امامت و رهبری (سجده آیه ۲۳ و ۲۴) و مقام رضا (طه آیه ۱۳۰) و مقام محسنان (آل عمران آیه ۱۴۶ و ۱۴۸ و نیز هود آیه ۱۱۵ و یوسف آیه ۹۰)

این ها نمونه های اندکی از آن همه فواید و آثار و کارکردهای دنیوی و اخروی صبر و شکیبایی و حفظ و کنترل نفس است که در آیات قرآنی بدان اشاره شده است. اگر انسان بتواند تنها به بخشی از آثار و کارکردها دنیوی و اخروی صبر برسد می بایست این فضلیت را جست و جو کند و با بهره گیری از عوامل ایجادی و یا تقویت آن در خود زمینه های خویشتن داری و مهار عواطف و احساسات شدید انگیخته شده فراهم سازد.

Share

یک دیدگاه در "آثار و کارکردهای صبر و شکیبایی در زندگی"

  1. مصطفی می‌گه:

    MSIE 8.0 Windows XP

    لطفا انشای کوتاه در رابطه با این موضوع بیان کنید

    [پاسخ]

چیزی برای گفتن دارید ؟ بگو ببینیم !